DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu), çocuğun yaşına göre beklenenden daha belirgin dikkat sorunları, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik yaşadığı gelişimsel bir durumdur. Belirtiler genellikle 12 yaşından önce başlar ve birden fazla ortamda (ev, okul) görülür. DEHB tanısı yalnızca bir uzman tarafından, kapsamlı değerlendirmeyle konur; tek bir belirti tek başına DEHB anlamına gelmez.
DEHB nedir?
DEHB, beynin dikkat, öz denetim ve hareketi düzenleyen alanlarındaki farklı işleyişle ilişkili nörogelişimsel bir durumdur. Çocuğun "tembel" ya da "yaramaz" olmasıyla ilgili değildir; çocuk çabalasa bile bu becerileri düzenlemekte zorlanabilir. Bu ayrımı anlamak önemlidir, çünkü DEHB'li çocuklar sıklıkla haksız yere eleştirilir ve bu da öz saygılarını zedeler.
Erken fark edilmesi ve doğru destekle çocuğun okul başarısı, arkadaşlık ilişkileri ve aile içi uyumu belirgin biçimde iyileşebilir. DEHB'li birçok çocuk aynı zamanda yüksek enerji, yaratıcılık ve merak gibi güçlü yönlere sahiptir; doğru yaklaşımla bu özellikler avantaja dönüşebilir.
Çocukta DEHB belirtileri
DEHB belirtileri üç ana başlıkta toplanır. Bir çocukta bunların bir kısmı ya da tümü görülebilir; buna göre DEHB'nin dikkat eksikliğinin baskın olduğu, hareketliliğin baskın olduğu ya da her ikisinin birlikte görüldüğü biçimleri tanımlanır.
Dikkat eksikliği belirtileri
- Ayrıntıları gözden kaçırma, dikkatsizce hatalar yapma,
- Bir işe ya da oyuna uzun süre odaklanamama,
- Kendisiyle konuşulduğunda dinlemiyormuş gibi görünme,
- Görevleri yarım bırakma, yönergeleri izlemekte zorlanma,
- Düzenli olması gereken işlerde ve zamanı yönetmede güçlük,
- Eşyalarını sık kaybetme ve unutkanlık.
Hiperaktivite belirtileri
- Yerinde duramama, elleri ayakları sürekli kıpırdatma,
- Oturması gereken durumlarda yerinden kalkma,
- Uygunsuz zamanlarda aşırı koşma veya tırmanma,
- Sessiz oynamakta zorlanma, sürekli konuşma,
- Sürekli hareket halinde, "motor takılmış gibi" olma.
Dürtüsellik belirtileri
- Sorular tamamlanmadan yanıt verme,
- Sırasını beklemekte zorlanma,
- Başkalarının konuşmasını ya da oyununu bölme,
- Sonucunu düşünmeden aceleci davranma.
DEHB belirtileri her hareketli çocukta var mıdır?
Hayır. Her hareketli ya da dikkati kolay dağılan çocukta DEHB yoktur. Çocukların hareketli olması yaş dönemine göre normaldir. DEHB'den söz edebilmek için belirtilerin yaşa göre belirgin biçimde fazla olması, en az altı aydır sürmesi, birden fazla ortamda görülmesi ve çocuğun günlük yaşamını olumsuz etkilemesi gerekir. Örneğin belirtiler yalnızca evde görülüp okulda hiç görülmüyorsa, altta başka nedenler olabilir. Bu ayrımı yalnızca bir uzman yapabilir.
DEHB değerlendirmesi nasıl yapılır?
DEHB değerlendirmesi, aile ve öğretmenden alınan bilgiler, gözlem, gelişim öyküsü ve standart ölçeklerle bütüncül biçimde yapılır. Amaç, benzer belirtilere yol açabilecek uyku sorunları, kaygı, öğrenme güçlükleri ya da işitme-görme sorunları gibi durumları da ayırt etmektir. Bu nedenle değerlendirme kapsamlı ve çok kaynaklıdır.
Değerlendirme sonrası çocuğa özel bir destek planı oluşturulabilir. Bu plan; ailenin yönlendirilmesi, okul iş birliği ve gerektiğinde çeşitli destek yöntemlerini içerebilir. Çocuğunuz için destek gerekip gerekmediğini merak ediyorsanız bu yazı yardımcı olabilir.
Ailelere öneriler
Tanı süreci ve sonrasında ailenin tutumu çok önemlidir. Şu yaklaşımlar destekleyicidir:
- Net, kısa ve tek adımlı yönergeler verin.
- Öngörülebilir bir günlük rutin oluşturun.
- Olumlu davranışları fark edip anında takdir edin.
- Büyük görevleri küçük, yönetilebilir parçalara bölün.
- Dikkat dağıtıcıları azaltan sakin bir çalışma ortamı hazırlayın.
- Okulla düzenli iş birliği içinde olun.
Uygun destekle çocuğun güçlü yönleri öne çıkarılabilir ve zorlandığı alanlar zamanla gelişebilir. Psikoterapi hizmetlerimiz çerçevesinde ailelere rehberlik sunulur.
Günlük yaşamda küçük düzenlemeler de büyük fark yaratır. Görsel hatırlatıcılar, renkli çizelgeler ve resimli günlük programlar, DEHB'li çocuğun ne yapması gerektiğini takip etmesini kolaylaştırır. Ödev ya da toplanma gibi görevleri kısa zaman dilimlerine bölmek ve aralara hareket molaları koymak, çocuğun dikkatini toparlamasına yardımcı olur. Ayrıca çocuğun enerjisini boşaltabileceği düzenli fiziksel etkinlikler, hem dikkat hem de uyku düzeni üzerinde olumlu etki gösterir. Bu yaklaşımlar cezalandırıcı değil, kolaylaştırıcı olduklarında en verimli sonucu verir.
DEHB konusunda toplumda yaygın birçok yanlış inanış vardır. Bunlardan biri, DEHB'nin yalnızca şeker tüketimi ya da fazla ekran kullanımından kaynaklandığıdır; oysa DEHB nörogelişimsel bir durumdur ve nedenleri çok daha karmaşıktır. Bir diğer yanlış inanış, DEHB'nin "büyüyünce geçeceği" düşüncesidir; kimi çocukta belirtiler yaşla hafiflese de birçok kişide farklı biçimlerde devam edebilir. Doğru bilgiye dayanan, damgalamadan uzak bir yaklaşım, çocuğun ihtiyaç duyduğu desteği zamanında almasını sağlar. Bu nedenle ailelerin güvenilir kaynaklara ve uzman görüşüne başvurması büyük önem taşır.
DEHB ve okul yaşamı
DEHB'nin en çok fark edildiği ortamlardan biri okuldur. Uzun süre oturmak, sırayla konuşmak ve dikkat gerektiren görevleri tamamlamak, DEHB'li çocuk için zorlayıcı olabilir. Bu nedenle okulla iş birliği, desteğin en önemli parçalarından biridir. Öğretmenin çocuğu ön sıraya oturtması, yönergeleri kısa ve net vermesi, görevleri küçük adımlara bölmesi ve olumlu davranışları anında takdir etmesi, çocuğun okuldaki uyumunu belirgin biçimde artırır.
Ailenin öğretmenle düzenli iletişim kurması, çocuğun ev ve okul arasında tutarlı bir yaklaşımla desteklenmesini sağlar. DEHB'li çocuklar sık sık eleştiri aldıklarından öz saygıları zedelenebilir; bu yüzden başarısızlıklarına değil, çabalarına ve güçlü yönlerine odaklanmak çok önemlidir.
DEHB'ye eşlik edebilen diğer durumlar
DEHB bazen tek başına görülmez; başka gelişimsel ya da duygusal durumlarla birlikte olabilir. En sık eşlik edenler şunlardır:
- Öğrenme güçlükleri (okuma, yazma ya da matematik alanında),
- Kaygı ve endişe belirtileri,
- Karşıt olma ve davranış sorunları,
- Uyku düzeni sorunları,
- Sosyal ilişkilerde ve arkadaşlık kurmada zorlanma.
Bu nedenle kapsamlı bir değerlendirme, yalnızca DEHB belirtilerini değil, çocuğun bütününü ele alır. Doğru ve çok yönlü bir yaklaşım, çocuğa en uygun desteğin planlanmasını sağlar. Eşlik eden durumların da fark edilmesi, çocuğun günlük yaşamındaki zorlanmaların gerçek kaynağını anlamayı kolaylaştırır.
DEHB'li çocukların bakımı ebeveyn için de yorucu olabilir. Sürekli yönlendirme, hatırlatma ve sınır koyma gerektiren bu süreçte ebeveynin kendi sabrını ve dinginliğini koruması önemlidir. Kendinizi tükenmiş hissettiğinizde bir uzmandan rehberlik almak, hem sizin hem çocuğunuzun yararınadır. Unutulmaması gereken en önemli nokta, çocuğun bu davranışları inatla ya da bilerek yapmadığıdır. Anlayışlı, tutarlı ve destekleyici bir yaklaşım, çocuğun kendini değerli hissetmesini ve güçlü yönlerini geliştirmesini sağlar.
Beylikdüzü'nde çocuk ve ergen desteği
SONE Esenlik Ünitesi, Beylikdüzü'nde dikkat, davranış ve gelişim konularında çocuklara ve ailelere uzman desteği sunar. DEHB gibi durumların doğru biçimde değerlendirilmesi için kapsamlı ve çok yönlü bir yaklaşım benimsenir. Çocuğunuzun gelişimini değerlendirmek için randevu oluşturabilirsiniz.
İlgili yazılar
